باتشکر گروه تاریخ
انقلاب مشروطه وعلل آن
نگارش : حسنعلی صانعی فرد
فهرست مطالب
پیشگفتار . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
عوامل داخلی انقلاب مشروطه . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
زمینه های فکری خارجی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
صنعت چاپ وانتشارکتاب . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
مدارس جدید . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
انتشارروزنامه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
پست ، تلگراف وتلفن. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
عکاسی ، سینما . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32
آمدن هیئت های نمایندگی ومستشاران اروپائی به ایران . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33
درخواست حکومت قانونی وپارلمانی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36
ساختارحکومتی قاجارها. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37
تجزیۀ ایران . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
امتیازات . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
امتیاراتی که به انگلیسی ها داده شد. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
امتیازاتی که به روس ها داده شد. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67
امتیازات سایرکشورها. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
وام های دریافتی ازخارج . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71
ماجرای مسیونوزبلژیکی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73
حادثۀ کرمان . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
حادثۀ بانک . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
به چوب بستن بازرگانان وتعطیل بازار . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
مهاجرت صغری . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
مهاجرت کبری . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
فرمان مشروطیت . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82
مسمط وطنی فرخی یزدی
عیدجم شدای فریدون خوبت ایران پرست مستبدی خوی ضحاکی است این خونه زدست
حالیا کز سلم و تورانگلیس وروس هست ایرج ایران سراپا دستگیر و پای بست
به که درراه تمدن ترک بی مهری کنی
در ره مشروطه اقدام منوچهری کنی
این همان ایران که منزلگاه کیکاوس بود خوابگاه داریوش و مأمن سیروس بود
جای زال ورستم وگودرزوگیووطوس بود نی چنین پامال جور انگلیس و روس بود
این همه ازبی حسی مابود کافسرده ایم
مردگان زنده بلکه زندگان مرده ایم
این وطن رزم آوری مانند قارن دیده است وقعۀ گرشاسب و جنگ تهمتن دیده است
هوشمندی همچوجاماس وپشوتن دیده است شوکت گشتاس و دارائی بهمن دیده است
هرگزاینسان بی کس وبی یاروبی یاورنبود
هیچ ایامی چو اکنون عاجز و مضطر نبود
رنجهای اردشیر بابکان برباد رفت زحمت شاهپور ذوالاکتاف حال از یاد رفت
شیوۀ نوشیروانی رسم عدل و داد رفت آبروی خاک ما برباد استبداد رفت
حالیا گربیند ایران را چنین بهرام گور
ازحجالت تا قیامت سربرون نارد زگور
آخرای بیشورمـردم عرق ایرانی کجاست شد وطـن ازدست آئین مسلمانی کجاست
حشمت هرمزچه شدشاپورساسانی کجاست سنجر سلجوق کو منصور سامانی کجاست
گنج بادآورکجاشد زردست افشار کو؟
صولت خصم افکن نادرشه افشارکو؟
ای خوش آن روزیکه ایران بودچون خلدبرین وسعت این خاک پاک ازروم بودی تابه چین
بود از حیث نکوئی جنت روی زمین شهریاران را براین خاک ازشرف بودی جبین
لیک فرزندان او قدر ورا نشناختند
جسم پاکش را لگدکوب اجانب ساختند
... مرحوم میرزامحمّدفرخی یزدی شاعروطن دوست درسال 1328ه.ق درزمان سلطنت احمدشاه قاجاراین مسمط وطنی راسروده و جالب اینکه این شعرسبب خشم ضیغم الدوله قشقایی حاکم یزدشد وسبب دوختن دهان وزندانی گشتن فرخی گردید. کلیات دیوان فرخی یزدی. صفحۀ 149 و148
پیش گفتار:
بنام خدا
تقریباً مدّت 100سال ازنهضت مشروطه ایران میگذرد. (صدورفرمان مشروطیت روزیکشنبه چهاردهم جمادی الثانی1324/ 13اسد« امردادماه» 1285/7 اُوت 1907) (1) ولی هنوزدربارۀ ماهیت این نهضت بحث ادامه دارد.گروهی آنرا نهضتی دمکراسی ، ملّی ومردمی میدانند وسالروزش را جشن میگیرند. وگروهی دیگرآنرا زائیدۀ فکرغربی وآتشبیارمعرکه را انگلیسی ها میدانند ویا میدانستند ، ازجمله مرحوم شیخ فضل الله نوری. مرحوم شیخ نوری عقیده داشت که مشروطه خواهی ازسفارت انگلیس پدیدآمده . ایشان درایام تحصنش درحرم حضرت عبدالعظیم حسنی ، درنامه ای که به علما نوشته ، چنین میگوید :
شمابهترمیدانیدکه دین اسلام اکمل ادیان واتم شرایع است واین دین دنیا را به عدل وشوری گرفت. آیاچه افتاده است که امروزباید دستورعدل ماازپاریس برسد ونسخۀ شورای ما ازانگلیس بیاید؟» (1)
آنانکه مشروطه را نهضتی ملّی میدانند ، عقیده دارندکه منشأ فکری آن ایرانی است وعصیانی بود برضد پادشاهان مستبد قاجاریه. چون همه چیزدراختیارشاه بود وشاه خود را حاکم وصاحب جان ومال مردم میدانست ، قبلۀ عالم خوانده می شد ومقام ظل الهی داشت. وگفته ونوشته می شد : « السلطان ظل الله » شاه سایۀ خداست. (2) واین نیزبرای توجیه ستمهاونابکاری های شاهان نالایق قاجاریه بودکه هرچه را می خواستند واراده می کردند می بایست بی چون وچرا اجراگردد وکوچکترین مخالفت مجازات بهمراه داشت. به گفتۀ شاعر:
خطرهاست درکارشاهان بسی که با شاه خویشی نداردکسی
چوازروی کین برفروزندچهر بفرزند خود برنیارند مهر
علاوه برشاه ، خواست وابستگان وندیمان وحتی فراشان وفراش باشی های شاه نیزلازم الاجرا بود. (3) بااین وضعیت وتبلیغات عوام فریبانه که به مقام شاه جنبۀ قدسی داده بودند ، مبارزه با این دستگاه شکست خوردۀِ ستمکارمشکل بود. امّامردم دلیرایران ترس راکنارنهادند وبه رهبری بزرگان خود وباالهام ازقیام وشهادت پیشوای آزادگان وآزاد مردان جهان مولا اباعبدالله حسین(علیه السلام)پرچم مبارزه بااین تفکرنادرست را دردست گرفتند و به مبارزه برخاستند ، ودرواقعۀ رژی(1309ه.ق/1269ه.ش)کمراستبدادراشکستندواستبداد واستعماررا وادار به عقب نشینی کردند. تاجائیکه به کشته شدن دیکتاتورزمان ناصرالدین شاه انجامید. (17ذیقعده1313/11اردیبهشت 1275)وزمینه را برای حملات بعدی به دیو استبدادآماده کرد. تا اینکه شانزده سال بعد ازواقعۀ رژی نهضت مشروطه به پیروزی رسید ونظام مشروطه درایران مستقرشد.
عوامل داخلی انقلاب مشروطه
مهمترین عوامل داخلی انقلاب مشروطه را دراندیشه وعقیدۀ اسلامی وشیعی مردم ایران میتوان یافت. ازهمان ابتدائی که ایرانیان بادستورات واحکام عدالت طلبانۀ اسلام آشناشدند وآنهارا بااوضاع سیاسی و اجتماعی خود مقایسه کردند. (1) باجان ودل اسلام پذیرفتند وهمراه سایرمسلمانان ازاسلام دفاع نمودند وفرهنگ وتمدن اسلامی را بنیان نهادند. وهمیشه باالهام ازاسلام وشعایرقراردادن آیات قرآنی برضدخلفای جورودیگر ستمگران قیام می نمودند ودست به اسلحه می بردند. (2)
آئین مقدّس اسلام برخلاف مسیحیت باسیاست آمیخته وهمراه است. (3) مثلاً نمازکه ستایش خداست وظاهراً هیچ ارتباطی باسیاست ندارد ، تأکیدشده که به جماعت برپاشود ، نمازجمعه ، نمازعیدین ومراسم باشکوه حج همه اینهااتحادویکپارچگی مسلمانان را به دشمنان نشان می دهد. واگراختلافی بین احاد مسلمانان وجودداشت در تماس باهم وبکمک سایرمسلمانان برطرف می شود. درنمازجمعه وعیدین امام جماعت خطبه می خواند وعلاوه برسفارش مردم به تقوی وپاکدامنی ، اوضاع جهان وکشوررا به گوش مردم می رساند.
واجبات مالی اسلام همانند خمس وزکات برای برطرف کردن فقراجتماعی وتعدیل ثروت وتقویت مالی حکومت است. (4)
درمعاملات ، قراردادهاومعاملات سلطه آورکه سبب مسلط شدن غیرمسلمانان برمسلمانان شود باطل است. چون دست مسلمان دست خداست ونباید زیردست غیرمسلمان باشد. خداوند درقرآن می فرماید :
« وخدا هیچگاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلط بازنخواهد نمود.» (5)
ودرمورد نکاح ، هیچ فقیه مسلمانی اجازه نمی دهندکه زنی مسلمان به عقد غیرمسلمانی دربیاید. چون مردبرزن سرپرستی وتسلط دارد وزن مسلمان نباید زیردست غیرمسلمان باشد. (6) (7)
ازنظراسلام ، غیرمسلمانان ناپاک اند. تااینکه مسلمانان باآنان کمتررابطه داشته باشند وبرسفرۀ آنان ننشینندواین برتری سیاسی است که مسلمان را برغیرمسلمان ترجیح می دهد. (1)
عدالت اجتماعی : قرآن مجید هدف آمدن همۀ پیامبران وآوردن همۀکتب آسمانی وتلاش وکوشش آنان را فقط برای گسترش عدالت اجتماعی درجامعه می داند. ومی فرماید : « همانا ماپیامبران را باادلّه ومعجزات فرستادیم و باایشان کتاب ومیزان (معیارتشخیص) نازل کردیم تا مردم به راستی وعدالت گرایند.» (2)
خداوندبه مااجازه داده که اگرموردتعدی وتجاوزقرارگرفتیم به همان شکل ما هم تلافی نمائیم. « پس آن کس که تجاوزکند برشما ، تجاوزکنید براوبرابرآنچه برشما تجاوزکرده است» (3) « رخصت(جنگ بادشمنان) به جنگجویان(اسلام) داده شدزیراآنها موردستم واقع شدند وخدا بریاری آنان تواناست.» (4)
جهاد : جهادیکی ازاهمّ واجبات اسلام است. امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) دراین مورد فرماید : « جهاد دری است ازدرهای بهشت ، خداوندآنرا به روی دوستان مخصوص خودگشوده است ، جهاد لباس تقوی ، زره محکم وسپر مطمئن خداونداست. مردمی که ازجهاد روی گردانند خداوند لباس ذلّت برتن آنان می پوشاند وبلا به آنها هجوم می آورد وحقیروذلیل می شوند.» (5)
تکیه کردن به ستمگران : خداوند مسلمانان راازمتکی شدن به ستمگران برحذرمی دارد.« به ستمگران تکیه نکنید که آتش شمارا فرا خواهدگرفت.» (6)
تکیه کردن به کفار : خداوند به مسلمانان امرمیکندکه کافران را دوست وتکیه گاه خود قرارندهید. « ای مؤمنان کافران را بجای مؤمنان ولی وتکیه گاه خود قرارندهید ،آیامیخواهیددلیل آشکاری به ضررخوددرپیشگاه خدا قراردهید.» ونیز« ای کسانی که ایمان آورده اید یهودونصارا را دوستان خودنگیریدآنهادوستان همدیگرند...» (7)
شرایط رهبری مسلمانان : رهبرمسلمانان باید خصوصیات وصفاتی همانندپیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) داشته باشد. چون اولی الامراست واطاعت اولی الامردرکناراطاعت رسول الله آمده است : « ای کسانیکه ایمان آورده اید اطاعت کنید خدارا واطاعت کنید پیامبرواولی الامرخویش را.» (8)
درمورداولی الامربین ماشیعیان اثنی عشری وبرادران سنی مذهب ، اختلافی فاحش است. آنان عقیده دارندکه مراد ازاولی الامرفرمانفرمایان وسران لشکرندکه شامل سلاطین وصاحبان قدرت باشند، فلذا اطاعت امرسلاطین وشاهان
این وبلاگ فقط جنبه ی اطلاع رسانی علمی دارد.